Problem građanina u modernom političkom smislu pojavljuje se kao pitanje ne toliko empirijskog postojanja koliko normativne strukture društva. Građanin nije naprosto sociološka činjenica, pripadnost određenom sloju, razina obrazovanja ili kulturnog kapitala, nego pozicija unutar simboličkog poretka u kojoj se subjekt odnosi prema zakonu, pravdi, istini i općem dobru kao prema obvezujućim apstrakcijama. U tom smislu građanin nije dan, nego se proizvodi – uvijek iznova – u činu političke i moralne odgovornosti.
Iuzija građanskog centra
U raspravama o hrvatskom društvu 20. stoljeća često se pojavljuje figura građanina kao zamišljeno središte društva: neutralna instanca u odnosu na političke ekstreme, nositelj razuma, mjere i liberalnih vrijednosti. Ta figura funkcionira kao normativna projekcija, kao mjesto s kojega bi ekstremne političke volje – bilo lijeve, bilo desne – trebale biti delegitimirane i dovedene u pitanje. Međutim, upravo se tu otvara temeljna aporija: to središnje mjesto, koje bi omogućilo razlikovanje između normalnosti i ekstremizma, u realnosti ostaje prazno. Građanin se u takvim konceptualizacijama pojavljuje kao simbolički adresat političkog pokajanja, ali ne i kao stvarni politički subjekt. On je zamišljen kao netko komu se povijest “dogodila”, a ne kao netko tko ju je aktivno suoblikovao. Neutralnost koja mu se pripisuje nije rezultat reflektirane političke pozicije, nego efekt odsutnosti: odsutnosti artikulirane građanske etike, odsutnosti autonomnog odnosa prema pravu i istini, odsutnosti spremnosti na konflikt u ime univerzalnih vrijednosti.
Građanstvo nije, kako je Buden pokazao, puki socijalni sloj, nego je uvijek “osviještena socijalna pozicija koja na temelju jasnih građanskih vrijednosti aktivno suoblikuje društveni život u njegovu moralu, pravu i politici.” Pokušaji da se u povijesnim primjerima pronađe embrionalna figura modernoga građanina često se oslanjaju na pretpostavku da je liberalna kritika sama po sebi dovoljna za konstituciju građanske pozicije. Liberalizam se pritom shvaća kao umjerena, razumna alternativa ideološkim ekstremima, kao kulturna i politička sredina koja bi mogla stabilizirati društvo. No, takvo shvaćanje liberalizma previđa njegovu unutarnju napetost: liberalna kritika bez političke obveze ostaje estetska ili moralna gesta, lišena stvarne normativne snage.
Građanin se ne konstituira pukim odbacivanjem ideoloških krajnosti, nego preuzimanjem rizika koji proizlazi iz javne obrane univerzalnih normi. Ondje gdje liberalna pozicija ostaje na razini ukusa, kulturne superiornosti ili intelektualne distance, ona ne proizvodi građanina, nego promatrača. Takav promatrač može biti sofisticiran, obrazovan i kritičan, ali ne i politički relevantan u strogom smislu riječi. Otud proizlazi iluzija “društvenog centra”: pretpostavka da postoji stabilna, zdrava sredina društva koja je sama po sebi nositelj normativnosti. U stvarnosti, bez aktivnoga političkog subjektiviranja ta sredina se raspada u pasivni konformizam. Ekstremi tada ne djeluju kao devijacije u odnosu na snažno središte, nego kao jedini artikulirani politički akteri unutar prostora koji je izgubio vlastitu normativnu os.
Figura neutralnoga građanina vrhunac je te iluzije. Neutralnost se ovdje shvaća kao politička vrlina, kao pozicija izvan ideološkog sukoba. No, u modernoj demokraciji ne postoji neutralnost koja ne bi već bila politički čin. Neopredijeljenost prema pravdi, istini i zakonu ne proizvodi neutralnoga građanina, nego suspendira samu mogućnost građanstva. Ako takav građanin i “postoji”, onda postoji isključivo kao pasivni recipijent političkih odluka i povijesnih lomova. On ne stoji nasuprot ekstremima kao normativna instanca, nego se pred njima pojavljuje kao žrtva. Neutralni građanin nije subjekt, nego objekt politike. Time se razotkriva unutarnja kontradikcija ideje prema kojoj bi se društvo moglo obnoviti simboličkim priznanjem takve figure: traži se oprost od subjekta koji nije nikada bio politički konstituiran.
Nasuprot toj fantazmi, građanin se u modernom demokratskom smislu pojavljuje isključivo u činu. Građanin nije onaj tko pripada određenoj klasi, kulturi ili tradiciji, nego onaj tko u konkretnim situacijama preuzima odgovornost za apstraktne vrijednosti. Pravda i istina ne postoje kao gotove supstancije koje građanin samo prepoznaje; one se aktualiziraju u gesti suprotstavljanja konformizmu, većini ili masi. U tom smislu građanski čin uvijek ima element ekstremizma: ne ekstremizma ideologije, nego ekstremizma vjernosti normi. Građanin se pojavljuje ondje gdje pojedinac, svjestan svoje izolacije, odbija sudjelovati u nepravdi, pa makar ona bila društveno prihvaćena. Takav čin razotkriva da je pravo središte društva uvijek nestabilno i da se mora stalno iznova proizvoditi kroz političku hrabrost.
Građanstvo je, dakle, proces, a ne stanje. Ono nije kulturna baština, nego trajni sukob s vlastitim društvom u ime onoga što to društvo deklarativno priznaje, ali praktično iznevjerava. Ondje gdje taj sukob izostaje, građanstvo se svodi na socijalni sloj, a politika na borbu interesa bez normativne dubine. Pitanje ne glasi postoji li građanin, nego pod kojim se uvjetima on može pojaviti. Građanin ne prethodi politici, nego iz nje proizlazi. Ne postoji neutralni građanin jer građanstvo počinje upravo ondje gdje neutralnost prestaje. Prazno mjesto društvenog središta ne može se ispuniti simboličkim prizivanjem građanske klase, nego isključivo praksom građanske hrabrosti.
Sve dok se građanin zamišlja kao tihi korektiv ekstremima, a ne kao aktivni nositelj istine i pravde, to će mjesto ostati prazno. I upravo u toj praznini reproduciraju se politički ekstremi, kao jedini akteri koji još uvijek djeluju kao subjekti povijesti.
O hrvatskom građanstvu
Građanstvo kao subjekt – politički, kulturni i moralni – ne postoji po sebi, ni u Hrvatskoj ni drugdje. Ono se pojavljuje kao normativna kategorija: u tom smislu svaki govor o građanstvu može se čitati kao kritika postojećega građanstva, odnosno tzv. elite, uključujući i onu koja se smješta izvan ili s onu stranu formalnih političkih opcija. Istodobno, pojam građanstva može označavati prazno mjesto: normativnu figuru subjekta prosvijećenosti, kantovskog punoljetstva, autonomije, moralnosti te kulturne i svake druge kritike. U tom okviru, hrvatsko građanstvo određeno je isključivo vlastitim aktualnim odsustvom. Preciznije, realno postojeće građanstvo u Hrvatskoj pojavljuje se tek kao efekt njegova stvarnog nepostojanja.
U suvremenim uvjetima, građanstvo gubi relevantnost čak i kao normativna kategorija. Procesi raspada ne zahvaćaju samo instituciju nacionalne države, nego i samo društvo u cjelini, i to u tolikoj mjeri da se zamišljanje takvog subjekta kao središta društva čini iluzornim. Društvo u kojem se danas živi ne može se jasno odrediti kao nacionalno, europsko, urbano ili globalno; ono je fragmentarna kombinacija svih tih razina. Takvo društvo nema normativnu moć, nema jasan horizont djelovanja, niti stabilnu “ekonomsku bazu” u smislu klasičnih teorijskih kategorija.
Građanstvo je povijesna kategorija industrijskog modernizma i jedna od njegovih temeljnih kulturnih i socijalnih institucija. No, industrijski modernizam je propao. Ne postoji više klasična industrijska radnička klasa vezana uz određeni teritorij, a s njezinim nestankom nestaje i njezin komplementarni element – građanska klasa. Kategorije ljevice i desnice, odnosno socijalnog i nacionalnog, kao i simboličke podjele na partizane i ustaše, funkcioniraju danas prvenstveno kao deskriptivne, a ne esencijalne političke kategorije. Upravo zato što su razlike između glavnih političkih opcija minimalne i već unaprijed određene vanjskim pritiscima – koji predstavljaju ključni faktor političkog odlučivanja u Hrvatskoj – politički se antagonizam projicira u prošlost. Time se stvara privid sukoba između komunista i fašista, iako je jasno da današnji akteri više ne utjelovljuju ni jedne ni druge.
Partizani i ustaše djeluju kao projekcijska matrica kojom se nadomješta nepostojanje stvarnog društvenog antagonizma. Riječ je o dvjema garniturama koje se natječu za povlašteni položaj unutar društva. Budući da među njima ne postoji principijelna razlika u stvarnosti, ta se razlika artikulira kao ostatak starog, povijesno iscrpljenog antagonizma.
Uzurpacija građanskog
Ako je, kako je prethodno pokazano, mjesto građanina u hrvatskom društvu normativno ispražnjeno, tada se postavlja pitanje: tko ili što zauzima tu prazninu? Teza ovog teksta je da se u tom prostoru etablirao specifičan nadnacionalni diskurs – povijesno vezan uz jugoslavensko političko naslijeđe – koji sebe predstavlja kao sinonim građanskog, i time implicitno delegitimira svaku političku artikulaciju nacionalnog kao nužno predgrađansku ili regresivnu. Riječ je o važnoj konceptualnoj zamjeni: nadnacionalno – ili kako se želi prikazati, metanacionalno – poistovjećuje se s građanskim, dok se nacionalno tretira kao inherentno suprotno građanskoj racionalnosti. Time se stvara binarna shema u kojoj je “građansko” rezervirano za one koji se predstavljaju kao iznad nacionalnih identiteta, dok se politička artikulacija nacionalne suverenosti unaprijed smješta u registar etničkog partikularizma.
U liberalno-demokratskoj teoriji ne postoji nužna opreka između građanstva i nacionalnog identiteta. Moderno građanstvo povijesno se upravo razvija unutar nacionalne države kao političke zajednice utemeljene na pravnoj jednakosti i univerzalnosti zakona. Građanin nije suprotnost naciji, nego njezin normativni korektiv: on nacionalnu pripadnost podvrgava ustavu, pravu i proceduri. Stoga poistovjećivanje nadnacionalnog diskursa s građanskim predstavlja konceptualni skok. Biti “iznad nacije” ne znači automatski biti posvećen univerzalnim normama prava. Nadnacionalna pozicija može funkcionirati kao identitet jednako snažan kao i bilo koji nacionalni identitet – s vlastitim povijesnim narativima, simbolima, moralnim hijerarhijama i političkim lojalnostima.
U tom smislu jugoslavenski diskurs – shvaćen kao političko-kulturni identitet koji nadživljava samu državu – može djelovati kao oblik kolektivne identifikacije koji se legitimira moralnim kapitalom antinacionalizma. No, antinacionalizam kao takav nije isto što i građanstvo. On je pozicija unutar identitetskog polja, a ne normativni poredak. Kada se nadnacionalni identitet predstavlja kao jedina autentična forma građanskog, tada se pojam građanstva pretvara u sredstvo političke diferencijacije. Građansko prestaje označavati odnos prema zakonu, proceduri i univerzalnim normama te postaje oznaka za određeni svjetonazorski i povijesni habitus. Posljedica toga je depolitizacija pravog normativnog pitanja: poštuju li se institucije, vrijedi li zakon jednako za sve, postoji li stvarna individualna odgovornost? Umjesto toga, politički sukob se premješta u simboličko polje povijesnih identiteta – “crvenih” i “crnih” – gdje se legitimnost ne crpi iz ustavne dosljednosti, nego iz moralne samoproglašene superiornosti.
U takvoj konfiguraciji nadnacionalni diskurs može istodobno negirati nacionalizam i reproducirati njegove strukturalne obrasce: jasno definirane moralne zajednice, kolektivne narative žrtve i neprijatelja te snažnu simboličku granicu prema “drugima”. Razlika je u tome što se taj identitet ne imenuje kao nacionalizam, nego kao civilizacijska normalnost ili “zdrav razum”.
Stalna mobilizacija prijetnje “ekstremnog nacionalizma” ima važnu političku funkciju. Ona omogućuje konsolidaciju nadnacionalne pozicije kao zaštitnika normalnosti i demokracije. Time se održava simbolička dihotomija u kojoj su “ekstremi” uvijek jasno imenovani, dok je centar implicitno rezerviran za one koji upravljaju pojmom građanskog. No, ako je, kako je ranije argumentirano, građanski centar normativno prazan – jer se ne proizvodi kroz aktivnu obranu univerzalnih normi – tada taj centar može biti ispunjen bilo kojim diskursom koji se uspješno predstavi kao razuman i umjeren. Nadnacionalna retorika tako postaje način zauzimanja praznog mjesta građanina bez stvarnog preuzimanja rizika građanskog čina.
Izvan identitetske matrice
Autentično građanstvo ne može se temeljiti ni na etničkom nacionalizmu ni na moralizirajućem antinacionalizmu. Ono počiva na spremnosti da se svaki identitet – uključujući i vlastiti – podvrgne univerzalnim normama ustavnosti, zakonitosti i individualne odgovornosti. Građanski prostor počinje ondje gdje prestaje kolektivna amnestija, bilo “crvena”, bilo “crna”. On zahtijeva razgradnju simboličke fantazme prema kojoj je jedna strana povijesti trajno nositelj moralne superiornosti, a druga trajno sumnjiva. Sve dok se politički prostor strukturira kroz tu dihotomiju, građanin ostaje figura, a ne subjekt.
U tom smislu problem nije postojanje različitih identiteta – uključujući i jugoslavenski kao kulturno-političku orijentaciju – nego njihova uzurpacija univerzalnog pojma građanskog. Građanstvo nije identitet, nego normativna praksa. Ono ne pripada nijednoj povijesnoj tradiciji unaprijed, nego se proizvodi u dosljednoj obrani ustavnog poretka, pluralizma i jednakosti pred zakonom.
U Hrvatskoj građanstvo još uvijek nije stabilizirano kao autonomna normativna instanca. Prazno mjesto društvenog središta ispunjavaju suprotstavljeni identitetski diskursi koji se međusobno legitimiraju. Nadnacionalni diskurs koji se predstavlja kao jedino autentično “građanski” pritom riskira da postane ono što nominalno odbacuje: partikularni identitet s univerzalističkom pretenzijom. Građanski poredak neće se konstituirati simboličkim prizivanjem nadnacionalnosti, niti restauracijom etničkog nacionalizma. On može nastati samo ondje gdje se politički sukob vrati na razinu prava, procedure i individualne odgovornosti. Tek tada građanin prestaje biti retorička figura i postaje stvarni politički subjekt.
Fantazma nadnacionalnosti
Na kraju, osujetimo moguće nesporazume ili prigovore: Jugoslavenstvo se analizira kao normativna i strukturna pozicija, a ne kao empirijski identitet ili kulturna nostalgija. Ono pretendira zauzeti prazno mjesto građanstva, koje zahtijeva subjekt utemeljen na univerzalnim normama prava, procedure i individualne odgovornosti. Umjesto toga, pruža simboličku superiornost nad nacionalnim identitetima, preusmjeravajući građansko iz odnosa prema zakonu u odnos prema negativno definiranom identitetu (ne-nacionalno, nadnacionalno, post-nacionalno).
Takva pozicija reproducira strukture koje nominalno kritizira. Nacionalizam se u minimalnom politološkom smislu može definirati kao doktrina prema kojoj politička legitimnost proizlazi iz pripadnosti određenoj kolektivnoj zajednici. Ondje gdje se normativna prednost izvodi iz identitetske pripadnosti – makar ona bila definirana kao nadnacionalna ili antinacionalna – uspostavlja se analogna logika legitimacije. U tom smislu jugoslavenska normativna pozicija djeluje kao post-nacionalni nacionalizam: ona ne napušta identitetski temelj legitimnosti, nego ga premješta na drugu razinu, redefinirajući prazno mjesto građanstva kroz moralnu superiornost određenog identitetskog habitusa.
Mogući prigovori – homogenizacija pojma, deklarativnost “jugoslavenskog nacionalizma”, spuštanje analize na dnevnu politiku, zamjena jedne fantazme neutralnog centra drugom, nejasna veza građanstva i suverenosti – ne pogađaju ovu razinu argumenta. Analiza se odnosi na obrasce legitimacije, ne na identitete ili konkretne političke figure. Ondje gdje identitet preuzima funkciju zakona, prazno mjesto građanstva ostaje maskirano; suverenost se postavlja funkcionalno, kao uvjet provođenja univerzalnih normi, a ne kao identitetski imperativ.
Kritika se stoga ne odnosi na identitete same, nego na svaku strukturu koja identitet postavlja iznad zakona i univerzalne odgovornosti, što reproducira nacionalističku logiku bez obzira na deklarirani antinacionalizam. Građanstvo je univerzalna forma; svaki identitet koji se proglasi njegovim nositeljem prestaje biti građanski i postaje ideologija.
